نيست كه فقط در جمله‌اى باشد كه در آغاز آن ادات نفى باشد بلكه اگر جمله‌اى به نحوى از انحا از آن نفى برداشت شود هرچند در آن ادات نفى صريحا نباشد ، مىتوان مستثنى را بدل از مستثنى منه آورد و « لو لا » توبيخيه چون دلالت بر عدم وقوع فعل بعد ، توسط فاعل را دارد ، بنابراين اشاره‌اى بر نفى دارد و همين مقدار براى اين نوع ابدال كفايت مىكند ، چنان كه در اين شعر اخطل ملاحظه مىشود : « و بالصّريمة منهم منزل خلق * عاف تغيّر إلّا النّؤى و الوتد » « 1 » شاهد : در رفع ابدال مستثنى « النؤى » از ضمير مستتر در « تغيّر » مىباشد در حالى كه در شعر ادات نفى نيست لكن چون فعل « تغيّر » به معناى « لم يبق على حاله » است بنابراين ابدال از مستثنى منه جايز مىباشد . تركيب شعر : « بالصريمة » جار و مجرور متعلق به فعل با شبه فعل عام خبر مقدم و باء به معناى « في » است « منهم » متعلق به « كائنا » حال مقدم از « منزل » و « منزل » مبتداى مؤخر و « خلق » صفت آن و « عاف » صفت دوّم كه اعلال « قاض » شده است و كل جمله بعد نيز صفت سوم براى « منزل » است و ضمير مستتر در « تغيّر » عود به « منزل » مىكند و مستثنى منه است و « إلّا » ادات استثناء « النؤى » به رفع بدل از ضمير مستثنى منه مىباشد . معناى شعر : « و در مكان صريمه از براى آنان منزلى مندرس و خراب مىباشد كه اين چنين صفت دارد آن منزل تغيير كرده است مگر حفره‌هاى كنار خيام - كه براى جارى نشدن باران در خيمه كنار خيمه حفر مىشود - و ميخ آن خيمه‌ها » . و يوضح لك ذلك : آيهء شريفهء سورهء يونس براى شما اين مسأله را كه « لو لا » داراى معناى نفى نيست روشن مىكند زيرا بدل واقع شدن مستثنى از مستثنى منه در كلام غير مثبت رجحان از نصب مستثنى دارد و قراء سبعه تماما كلمهء « قوم » را در اين آيه به نصب قرائت كرده‌اند نه به رفع ، پس اين اتفاق و اجماع قراء سبعه بر قراءت نصب « قوم » دلالت مىكند كه « لو لا » داراى معناى نفى نمىباشد و إلّا آنان « قوم » را به رفع بنا بر بدليت قراءت مىكردند ؛ زيرا قراءت قرآن به اعراب ارجح ،

--> ( 1 ) - شرح شواهد المغني : 2 / 670 ، شرح أبيات مغني اللبيب : 5 / 126 .